lees

Let op! Deze productie is niet geschikt voor Internet Explorer. Bekijk het in een andere browser.

Op zoek naar de eenzaamheid

Ieder mens kent eenzaamheid. Bij de een is het een kortstondig gevoel, een ander sjouwt deze last z’n hele leven met zich mee. De een overkomt het, de ander kiest er bewust voor. Verslaggever Serge Sekhuis van De Limburger ging vier weken lang op zoek naar de eenzaamheid.

Het resultaat: een digitale flat vol verhalen. Een bonte verzameling van cijfers, meningen en emoties.

Wat is eenzaamheid?

Wat is eenzaamheid?

Hoe eenzaam ben jij?
Doe de test

Bij onderzoek naar de mate waarin mensen eenzaam zijn, wordt in de meeste gevallen gebruik gemaakt van de zogeheten ‘eenzaamheidsschaal’ van Jenny de Jong-Gierveld.

Deze socioloog stelde een lijst van elf stellingen en (indirecte) vragen op. De stellingen zijn deels positief, deels negatief geformuleerd. Ze gaan vooral over de kwaliteit van je sociale contacten. Doe de test

Disclaimer
Wetenschappers waarschuwen dat de schaal van De Jong-Gierveld met name bedoeld is voor onderzoek bij grotere groepen en minder geschikt is voor het stellen van individuele diagnoses. Niettemin kan het invullen van de vragen wellicht toch iets van een antwoord geven op de persoonlijke vraag: hoe eenzaam ben ikzelf eigenlijk? De test is volledig anoniem.

Eenzaamheid in Limburg







Onzichtbare eenzamen mobiliseren

Nergens in Noord- en Midden-Limburg zijn zoveel mensen ernstig tot zeer ernstig eenzaam als in de Venlose wijk Genooi. Liefst 23 procent, is het harde cijfer van de GGD. De huisarts en de pastoor proberen die eenzaamheid naar beste vermogen te lijf te gaan.

Ilse Beekenkamp is al vijftien jaar huisarts in Genooi. “Dit is een lastige wijk. Mensen hebben hier geen kwalen, maar ze zijn ziek. Ik zie veel COPD, hoge percentages diabetes, psychiatrie en hart- en vaataandoeningen. We hebben hier verhoudingsgewijs veel chronisch-zieken”, zegt zij. Ze krijgt op spreekuur veel te maken met eenzaamheid. “Maar”, is haar ervaring, “bijna nooit benoemen mensen hun probleem zelf zo helder. Meestal hoor ik het via een omweg, of kan ik het afleiden uit klachten als somberheid en slapeloosheid.”

Ook Tjeu Kunnen wordt als pastoor veelvuldig geconfronteerd met de schrijnende eenzaamheid in Genooi, waar hij al 37 jaar werkzaam is. “Vroeger zaten veel mensen nog samen voor hun huis met elkaar te kletsen. Ze hadden een goede band en hielpen elkaar. Nu bespeurt hij veel minder gemeenschapszin en dat is volgens hem meteen ook een belangrijke oorzaak voor het hoge eenzaamheidscijfer. Kunnen: “Mensen zijn meer op zichzelf nu. Daarom hebben we de werkgroep Venlo-Noord opgericht. Zeven keer per jaar organiseren we een verwenochtend. Om mensen achter de geraniums weg te krijgen, want ook wij kennen de stille eenzamen niet. Het is een succes. In het begin waren we met dertig man, nu al met honderd.”





Misverstand:

Het zijn vooral ouderen die achter de geraniums zitten.

Een probleem van alle leeftijden

Het thema eenzaamheid wordt vaak geassocieerd met een oudere achter de geraniums. Onterecht. Eenzaamheid is van alle leeftijden en komt ook onder jongeren veel voor, weet gedragswetenschapper Gerine Lodder van de Rijksuniversiteit Groningen.

Eenzaamheid slaat vooral toe op momenten van veranderingen in je leven. Zo steekt het bij ouderen de kop op als er dierbare naasten wegvallen, als hun sociale wereld steeds kleiner wordt. En ze daarbij zelf minder mobiel worden. Ook jongeren gaan in hun levensfasen door allerlei veranderingen, zegt Lodder. "In hun puberteit zijn ze veel meer bezig met sociale relaties, identiteitsvorming: hoe lig ik in de groep? Je wilt er bij horen. Door die focus kunnen gevoelens van eenzaamheid ontstaan.”

Nog een belangrijke verandering: tieners gaan van hun vertrouwde lagere school naar de ‘grote’ middelbare school en, weer later, naar de universiteit of een andere vervolgopleiding. Of hun eerste betaalde baan. Steeds weer komen ze in een nieuwe omgeving, waar ze zichzelf moeten bewijzen, beoordeeld worden. Waar ze nieuwe vrienden moeten maken, bij een groep willen passen. Jongeren die daar minder handig in zijn, lopen het risico om te worden buitengesloten of gepest.

3 tot 10 procent van Nederlandse jongeren is chronisch eenzaam

Lodder maakt onderscheid tussen zogeheten functionele en problematische eenzaamheid: “Als je die switch maakt van de middelbare school in je dorp naar de universiteit in de grote stad is het normaal om je tijdelijk eenzaam te voelen. Dat is een signaalfunctie van je lichaam. Dat gevoel heb je nodig, om je aan te zetten tot het aangaan van nieuwe relaties, nieuwe vrienden zoeken. Sommige jongeren slagen daar niet in. Die

zijn niet tijdelijk eenzaam, maar blijven dat maanden, soms zelfs jaren. Dat is ernstig. Dat is problematische eenzaamheid.” Ze verwijst naar een studie uit 2015 naar eenzaamheid onder jongeren. De marges zijn ruim, maar minstens 3 procent en misschien wel zelfs 10 procent van Nederlandse jongeren tussen 12 en 25 jaar voelt zich chronisch eenzaam, blijkt daaruit.

Puberteit verloopt niet zonder pijn

Eric Schoenmakers is docent toegepaste gerontologie aan Fontys Hogeschool in Eindhoven. Hij deed de afgelopen jaren veel onderzoek naar eenzaamheid, onder meer ook bij jongeren, en onderschrijft Lodders bevindingen. “Als er één fase is in je leven waarin er veel verandert, is het de puberteit. Je lichaam gaat zich ontwikkelen, je gaat je afzetten tegen je ouders. Je gaat naar een andere school, je vrienden veranderen. Je probeert je plek in de wereld te vinden, als het ware. Dat gaat niet zonder pijn. Maar dat gevoel, ook die eenzaamheid, heb je nodig om te groeien. De meeste jongeren rollen er uiteindelijk goed door, maar inderdaad, niet iedereen.”

Goede sociale vaardigheden zijn een belangrijk wapen tegen (dreigende) eenzaamheidsgevoelens, aldus beide onderzoekers. Niet iedereen echter is daar even rijk mee bedeeld. Kinderen die worden gepest staan sowieso al op achterstand, net als kinderen die door een handicap of een ziekte minder toegang hebben tot leeftijdgenoten. Ook zijn er jongeren die het thuis niet fijn hebben, van wie de ouders constant ruziën of in een scheiding liggen. Vanuit zo’n negatieve ervaring kunnen kinderen een negatief beeld van zichzelf, hun relaties en omgeving ontwikkelen. “Ook een negatief gedachtenpatroon kan leiden tot een gevoel van eenzaamheid, en is als zodanig een risicofactor.”

Dankzij luisterend oor even minder eenzaam

Eenzaamheid blijft, ondanks alle aandacht die het thema tegenwoordig krijgt, een maatschappelijk taboe. Je begint er niet snel over tegen vreemden. Uit schaamte.

Als je geen naasten hebt met wie je je gevoel en verdriet kunt delen, is er Sensoor. Deze organisatie biedt al zestig jaar hulp via de telefoon. Dag en nacht, onbevooroordeeld en gegarandeerd anoniem.

Jaarlijks voeren in het hele land 900 vrijwilligers van Sensoor ruim 250.000 gesprekken. Eenzaamheid is voor bellers vaak de aanleiding om contact te zoeken. In één op de vier gesprekken gaat het hierover. Al wordt dit vaak niet zo duidelijk benoemd, leert een middag meeluisteren bij Sensoor in Heerlen. Adri Dansen (68), voormalig adjunct-directeur van een ziekenhuis, is daar al zo’n zeven jaar vrijwilliger. Eens per week zit hij aan de telefoon. Dat kan ’s ochtends, ’s middags, ’s avonds of midden in de nacht zijn. Vier uur achter elkaar geduldig luisteren. Je inleven in de persoon aan de andere kant van de lijn.

“Ik probeer de beller te ‘ontmoeten’, erachter te komen wat hij of zij precies wil met het gesprek. Soms wil iemand gewoon even stoom afblazen. Vaak is alleen serieus luisteren al genoeg. Want daar hebben, of nemen, in onze jachtige maatschappij nog maar weinig mensen écht de tijd voor. Veel bellers bedanken je er ook voor: dat je hen hebt aangehoord, dat er aandacht was voor hun verhaal”, vertelt Adri.

Vertrouwen, tijd en rust zijn essentieel in de gesprekken. Maar bovenal: geen oordeel vellen. “Schaamte en angst om veroordeeld te worden, dat weerhoudt veel mensen ervan om openlijk tegenover anderen over hun problemen te praten.” Veel bellers zitten volgens Adri aan ‘de rand van de samenleving’. Mensen met schulden, in een uitkeringssituatie of met een ander ‘vlekje’. Een zichtbare handicap of psychische aandoening die hen het idee geeft niet ten volle mee te tellen, dat zij aan de zijlijn staan in de wereld om hen heen.

Andere onderwerpen die vaak voorbijkomen zijn huiselijk geweld, relatieproblemen, werkloosheid, depressiviteit, gebrek aan zelfvertrouwen en zingeving in het algemeen. We horen hoe Adri zijn gesprekspartners geruststelt: ‘Nee, ik vind jou niet stom’ en ‘ik ben er voor jou, jij beslist waar we het over gaan hebben’. De gesprekken deze middag illustreren hoeveel onuitgesproken, stil en verborgen verdriet en ellende er is. Achter veel meer voordeuren dan je zou denken.

Het respect voor vrijwilligers als Adri Dansen is groot. “Ik vind dat ik vrijwilligerswerk moet doen, zo lang ik dat kan. Dit is geen populair, maar wel zeer dankbaar werk. Je kunt wezenlijk van betekenis zijn, door letterlijk oor te hebben voor de ander.”

“Als het donker wordt, komen de muren op hen af”

Voordat ze aan de slag gaan krijgen de vrijwilligers van Sensoor een cursus hoe om te gaan met de verhalen die ze te horen krijgen en de emoties die daarbij horen. “Na zeven jaar heb je wat dat betreft een zekere ervaringsbuffer opgebouwd”, zegt Adri, “maar nog steeds kan het gebeuren dat ook bij mij de emmer overloopt. Dan kan ik de telefoonlijn even op onbereikbaar zetten of hier intern terugvallen op professionele steun.”

Over eenzaamheid gaat het vooral ’s avonds en ’s nachts. Logisch ook, vertelt Janine Dassen, trainer en begeleider bij Sensoor Heerlen. “Overdag zijn mensen op hun werk of weten ze zich, als ze geen baan hebben, nog wel te vermaken. Maar als het donker wordt komen thuis de muren op hen af en worden ze geconfronteerd met hun gevoelens van eenzaamheid. Of ze liggen ’s nachts wakker. Dan bellen ze ons. Directe eenzaamheid, in de letterlijke zin van ‘ik voel me zo alleen, ik wil eens met je praten’, komt wel voor. Vaker echter blijkt gedurende het gesprek dat eenzaamheid op de achtergrond voor veel mensen een belangrijke rol speelt.”

Adri zegt zelf niet eenzaam te zijn. “Ik heb een sociaal netwerk waar ik mijn ei heel goed kwijt kan, maar dat geldt voor een heleboel mensen niet. Voor hen zijn wij er. Lichamelijk ongemak of het verdriet over het verlies van een geliefde, dat kunnen wij niet wegnemen, maar je kunt wel naar het verhaal luisteren.”

“Als iemand dood wil, herhaal ik: dus u wil een einde maken aan uw leven?”

In één op de twintig telefoontjes gaat het over zelfmoord. Adri: “Ik hoor wel eens mensen zeggen: waarom zou ik mijn bed nog uitkomen? Wat heeft het leven eigenlijk voor zin? Ik wil dood. In zo’n geval benoem ik dat gewoon, ik herhaal wat ik heb gehoord: ‘dus u wil een einde maken aan uw leven?’ Je merkt dat dit, door het er gewoon openlijk over te hebben, lucht geeft voor een beller. Soms ook rust. Dat er eindelijk iemand is met wie hij dat kan bespreken.”

Naast Heerlen heeft Sensoor in Limburg een vestiging in Venlo. Op beide locaties komen jaarlijks in totaal zo’n 20.000 telefoontjes binnen. Gemiddeld duurt een gesprek 20 tot 30 minuten. Vrouwen bellen wat vaker dan mannen. De meeste bellers zijn veertigers en vijftigers. Het bewijs, benadrukt Janine Dassen, dat eenzaamheid beslist niet alleen iets is van ouderen.



Sean: zes jaar opgesloten op mijn kamer

Sean (21) sloot zich zes jaar af van de wereld om hem heen. Hij kwam nauwelijks zijn kamer uit. Voelde zich depressief en werd gebiologeerd door de gedachte wat anderen wel niet van hem zouden vinden. Eenzaamheid liep als een rode draad door zijn jeugd.

Met hulp van Plinthos heeft Sean inmiddels, letterlijk, weer de weg naar buiten gevonden. Terugblikkend : “Ik had bijvoorbeeld verschillende baantjes, maar werd steeds ontslagen. Dat was niet bevorderlijk voor mijn zelfvertrouwen.” Natuurlijk had hij als tiener behoefte aan contact. Maar het tegendeel gebeurde: Sean trok zich steeds verder terug in zijn eigen cocon.
Van lieverlee ging hij blowen, even weg uit de ‘boze buitenwereld’. Pas nadat er professionele hulp kwam, gloort er licht aan het eind van de tunnel. In het audiofragment is te horen hoe Sean bij Plinthos, samen met lotgenoten, de weg terug vindt. “Hier leer je jezelf vinden. Hoe je bent. Wat je kunt en wat je wilt.”

Misverstand:

Mensen die zich eenzaam voelen zijn altijd alleen.

Gevangen als een heiligenbeeld onder glazen stolp

Eén op de drie huwelijken in ons land loopt spaak. Dat gaat gepaard met gevoelens van leegte en eenzaamheid, weet John Aretz (65) uit Brunssum. Hij “voelde de bodem van de put”, maar wist er ook weer uit te klimmen.

Ze leerden elkaar kennen in 1976 en trouwden acht jaar later. John Aretz laat een foto zien uit die tijd van hem en Gaby (*). “Ze was mooi, empathisch, toegewijd en zorgzaam. We zijn samen heel lang heel gelukkig geweest.”

Als Gaby reuma krijgt, ontstaan de eerste barstjes in hun relatie. John: “Ze moest steeds meer dingen loslaten, ons wereldje werd steeds kleiner. Er kwam minder vaak bezoek en we trokken er zelf ook bijna nooit meer op uit. Ik kom uit een grote familie. Als er bijvoorbeeld vroeger kermis was bij ons in Schaesberg, was het altijd groot feest. Toen ons wereldje kleiner werd, was het alsof ik in een zwart gat werd gezogen.”

“Bang om iedereen te verliezen, inclusief mezelf”



“Natuurlijk wil je zorgen voor iemand van wie je houdt als die ziek wordt”, vervolgt John. “Dat heb ik ook gedaan. Maar ik heb wel jaren rondgelopen met een dubbel gevoel: als ik nu voor mezelf kies, duw ik haar het ongeluk in. Dat schuldgevoel. We groeiden ongemerkt uit elkaar. Gaby was intussen door haar ziekte in de WAO beland. Dat viel haar zwaar. Ik zei dat ze hulp moest zoeken bij een psycholoog of psychiater, maar dat wilde ze niet.”

Als ingenieur bij DSM ervaart de dan 51-jarige John zijn werk als uitlaatklep. “Toen werd ook mijn vader ziek. Mijn enige zus kreeg kanker en mijn moeder moest naar een verpleeghuis. Ik werd bang alles en iedereen om me heen te verliezen, inclusief mezelf.” John krijgt een midlifecrisis en zoekt zelfs zijn heil bij een medium. “Ik trok een tarotkaart, met daarop de tekst ik zal vrede hebben met alles wat ik achterlaat. Ik heb er met vrienden over gepraat en uiteindelijk besloot ik september 2002 thuis weg te gaan.”
De eerste vier jaar na zijn scheiding woont hij in een vakantiehuisje in Schinveld, in de hoop zichzelf te herontdekken. “Ik weet nog de allereerste Kerstmis daar. Moederziel alleen. Heel bewust, overigens. Ik wilde niet in een volgende relatie vluchten. Ik was in mijn leven eigenlijk nooit écht alleen geweest. Eerst was ik thuis die grote, warme familie gewend. En later zorgde Gaby voor mij. Ik heb, wat dat betreft, een luizenleven gehad.”

Als hij twee jaar alleen leeft, wordt John werkloos. “Ik ben dol op golfen en zat vlak bij de baan, maar durfde overdag niet naar buiten. Ik schaamde me. Het is een proces waar je doorheen moet, althans zo voelde ik dat. Soms belde Gaby op. Een keer stond ze bij me voor de deur. In tranen. Dat zijn moeilijke momenten. Dan ga je weer twijfelen.”
Toch heeft hij nooit spijt gehad van zijn besluit om te scheiden. “Ik voelde me de laatste jaren van mijn huwelijk als zo’n heiligenbeeld onder een glazen stolp. Toen die stolp er af ging, kreeg ik weer lucht. Ja, ik heb daar in dat vakantiehuisje wel de bodem van de eenzaamheidsput gevoeld. Nu wéét ik: dat gevoel, die eenzaamheid, had ik nodig om weer vooruit te komen.”

Aretz ontmoet mensen die hetzelfde hebben meegemaakt, het verdriet en de pijn van een scheiding. De Brunssumer besluit iets positiefs te doen voor lotgenoten, hen uit hun isolement te halen en – samen met anderen – weer te laten genieten van het leven.

“Allemaal hetzelfde rugzakje, dat schept een band”

Zijn initiatief leidt tot de website Cick4Friends. “Een site om alleenstaande 40-plussers tegen zo laag mogelijke kosten met elkaar in verbinding te brengen door het organiseren van laagdrempelige activiteiten”, legt John uit. Onder het motto ‘niets hoeft, alles mag’ heeft de website sinds de lancering in 2007 de basis gelegd voor al flink wat nieuwe vriendschappen, weet hij. “We hebben allemaal hetzelfde rugzakje, dat schept toch een band. Er wordt gelachen en gehuild. Mensen krijgen letterlijk nieuwe vrienden, ze vieren hun verjaardag samen, sommigen gaan samen op vakantie. En af en toe komt er, ongedwongen, echt iets heel moois uit.” Hij laat de trouwkaart zien van José en Frans, een stel van 60-plus, met daarop de tekst Click4Friends was een click voor ons verdere leven.
Zelf heeft John ook het geluk weer gevonden, hoewel niet direct via de eigen website. In Heerlen leerde hij Marlou kennen. Nee, een nieuw huwelijk of samenwonen zit er nog niet in. Een latrelatie is voorlopig genoeg, vinden zij allebei. Net zoals ze allebei begrijpen dat ze, ieder voor zich, een stuk verleden in hun nieuwe relatie meebrengen. “Ik ben ruim vijfentwintig jaar samen geweest met Gaby. Ook zij heeft inmiddels een nieuwe partner. Maar die tijd samen gum je niet zomaar uit.”

*Gaby is een gefingeerde naam; om pivacyredenen is niet de echte naam gebruikt van Johns ex-vrouw.

10.000

van de 125.000 ouderen in een Nederlandse zorginstelling krijgen nooit bezoek. Ze zijn feitelijk niet alleen, maar kennen toch een zeer eenzaam bestaan.



1 op de 3

inwoners van de Kerkraadse wijk Waubacherveld voelt zich (zeer) ernstig eenzaam. Aan alle kanten buren en toch het gevoel dat je er niet bij hoort.



22 %

van alle zieken en gehandicapten die WMO-hulp krijgen, geeft aan zich emotioneel eenzaam te voelen. Dat geldt voor jong en oud. Frequente hulp blijkt geen garantie om dit gevoel te doorbreken.







Honderden vrienden en toch eenzaam

Facebook, Instagram, Snapchat en Twitter. Dankzij social media zijn we 24/7 in contact met elkaar. We ‘liken’ en ‘appen’ wat af. Vooral jongeren lijken vergroeid met hun smartphone. Toch voelt 10 procent van hen zich chronisch eenzaam. Hoe kan dat?

Uit onderzoek van de universiteit in Pittsburgh onder zo’n 1800 jongeren tussen 19 en 32 jaar blijkt: hoe meer uren per dag je doorbrengt op social media, hoe groter de kans dat je je eenzaam voelt. Zo is bij jongeren die dagelijks twee uur of meer op social media zitten de kans op eenzaamheid twee keer zo groot dan bij leeftijdgenoten die dat beperken tot een half uur per dag. Onderzoeksleider Brian Primack waarschuwt voor een ‘epidemie van eenzaamheid’ onder jongeren. Hij constateert dat sociale netwerksites ertoe leiden “dat we steeds meer op ons eigen eiland zitten, in plaats van dat we dichter bij elkaar komen”.

Onderzoek van de Erasmus Universiteit Rotterdam (2016) bevestigt dat vooral ongelukkige mensen nóg ongelukkiger worden van online-vriendschapsnetwerken als Facebook en Snapchat. Bladeren door blije vakantiefoto’s van anderen roept bij hen gevoelens van jaloezie, verdriet en eenzaamheid op. Het gevoel iets te missen is cruciaal bij de beleving van eenzaamheid. Fear of Missing Out, noemen deskundigen dit. Zo kunnen sociale media je mentale gezondheid schaden. Wat ook niet helpt is dat het - juist onder jongeren - nog altijd een groot taboe is om te erkennen dat je je eenzaam voelt.

Directeur Arie Ouwerkerk van Coalitie Erbij, het nationale samenwerkingsverband tegen eenzaamheid, begrijpt wel waar dat taboe onder jongeren vandaan komt. “Toegeven dat je eenzaam bent, is hetzelfde als laten zien dat je een loser bent. De mens is een sociaal wezen, iedereen heeft vrienden en ontleent daar een deel van zijn positieve identiteit aan. Als jou dat niet lukt, vrienden maken, loop je daar niet mee te koop.” En dan de deceptie: je hebt honderden vrienden op social media, maar als je een échte schouder wilt om op uit te huilen, is er vrijwel niemand voor je.

Toch is het niet alleen maar treurnis met social media. Ze kunnen ook veel goeds brengen, vindt onderzoekster Gerine Lodder van de Rijksuniversiteit Groningen. “Sociale media kunnen voor jongeren juist ook een mooie aanvulling zijn op het offline-leven. Als je bijvoorbeeld wat verlegen bent en niet altijd direct een antwoord klaar hebt, is het heel fijn dat je daar via What’sApp een paar seconden langer over kunt denken.”

Limburg telt 631.000 Facebookgebruikers (56,4 procent). Veertigers en vijftigers (220.000) zijn het ruimst vertegenwoordigd, op de voet gevolgd door de groep 20-39 jaar (210.000 gebruikers). De grootste groei is zichtbaar bij 60-plussers. Zij gebruiken social media bijvoorbeeld om contact te houden met hun kleinkinderen. Zo’n 42 procent van de Limburgse 60-plussers is actief of Facebook.

Misverstand:

Eenzaam? Dat ben je zelf schuld.

Jouw mening over eenzaamheid








Eigen brievenrubriek als therapie

Als ‘Lieve Mona’ was schrijfster Loek Kessels (86) uit Landgraaf een kwart eeuw een biechtmoeder voor lezers van het blad Story. Vooral brieven van eenzame jongeren kwamen heel hard binnen. Als kind van een moeder die alcoholiste was, leefde zij zelf jarenlang in eenzaamheid. “Die brievenrubriek was voor mij een vorm van therapie”, blikt zij terug.

“Ik ben heel erg eenzaam geweest. Als mensen praten over eenzaamheid, gaat het vaak over ouderen die een dierbare verliezen of minder mobiel worden. Dat is natuurlijk heel erg”, zegt ze. “Maar nog veel erger vind ik eenzaamheid onder jongeren. Dat is geen natuurlijke eenzaamheid, maar er schuilt altijd een probleem achter. In mijn geval de alcoholverslaving van mijn moeder. Als kind ga je je dan isoleren. Je schaamt je. Van de buitenkant ben je het clowntje, aan de binnenkant het eenzame meisje”, zo biecht ‘Lieve Mona’ decennia later op tijdens een openhartig telefoongesprek met verslaggever Serge Sekhuis.

“Ik durfde het oma niet te zeggen, ze zou me niet geloven”

Hay Wijnans (65) uit Venlo werd op de lagere school seksueel misbruikt door de broeder van wie hij les kreeg. Een half leven lang durfde én kon hij er met niemand over praten. Hij verwerkte zijn pijn in eenzaamheid.

Als 9-jarige moest Hay van broeder E. regelmatig nablijven. “Dan nam hij me mee naar het kolenhok in de kelder. Daar ging de pij omhoog en moest ik hem bevredigen.” Hay woont in die tijd bij zijn oma. “Zij was lief en zorgzaam voor me. Maar oma was óók zeer katholiek. We hebben het over 1961. De kerk was nog machtig in Limburg. Hoe kon ik mijn oma vertellen wat die broeder allemaal met mij uitvrat? Dat durfde ik niet. Ze zou me nooit geloven, een pak slag had ik kunnen krijgen.”

In de video vertelt Wijnans, met zijn hond als trouwe maatje aan zijn zijde, hoe hij pas decennia later zijn leven enigszins op de rit kreeg.

Eenzaamheid begint vaak bij verandering in je leven

“Mijn zoons heb ik al ruim dertig jaar niet gezien”

Henk van Heesewijk (88) uit Weert was ruim dertig jaar getrouwd met zijn Mia. Vorig jaar februari overleed ze. Sindsdien zit Henk alleen.

“Mia was een geweldige vrouw. Zo lief voor me. Ik heb heel veel van haar gehouden. En nog.” Mia was Henks tweede vrouw. Zijn eerste huwelijk met Yvonne liep spaak. De echtscheiding was pijnlijk. “Ze dreigde dat ik onze dochter en twee zoons niet meer mocht zien. Tenzij ik extra alimentatie betaalde. Dat weigerde ik. Vervolgens heb ik hen inderdaad niet meer gezien. Totdat dertig jaar later bij de begrafenis van Mia plots een vrouw naast me kwam zitten. ‘Dag pappa’, zei ze. Het was mijn dochter Simone. Met haar heb ik sindsdien weer een goed contact. Maar van mijn zoons heb ik nooit meer iets gehoord.“
En zo zit Henk alleen in zijn mooie appartement. “Al mijn vrienden zijn dood.” Contact met de buren heeft hij zelden. De meeste mensen leven op zichzelf, merkt hij. Of de eenzaamheid hem verdrietig maakt? “Laatst liep ik op straat en rolden, zonder dat ik het in de gaten had, de tranen over mijn wangen”, reageert hij. “Het bleken vreugdetranen. De dag ervoor was mijn dochter Simone op bezoek geweest. We hadden de hele avond heerlijk zitten praten. Daar was ik enorm blij mee.”

“Als ik het raam openzet, krijg ik ook frisse lucht”

In wijkzorgcentrum Kapelhof in Kerkrade wonen 68 mensen. Ouderen voor wie het thuis alleen écht niet meer ging. Rik Bruinsma werkt er sinds twee jaar als verpleegkundige. Hij kent de bewoners, hun pijn en verdriet. Het gemis van de vertrouwde omgeving, hun overleden partner of familieleden, het eigen huis.

Rik: “Eenzaamheid is heel persoonlijk. Als je meer een band opbouwt met de mensen, hoor je de verhalen wel. We doen ons best met het organiseren van allerlei activiteiten, maar dat gemis kunnen we niet wegnemen. Soms kan een maatje of vrijwilliger helpen. Wie dat wil, kan in gesprek met een pastoraal medewerker of psycholoog. Natuurlijk zou je graag meer willen doen. Meer persoonlijke aandacht, meer tijd, maar daar hebben we simpelweg het geld niet voor.”

Praten over eenzaamheid blijkt nog vaak een groot taboe, weet de verpleegkundige. Rik kent zeker vijf mensen in Kapelhof die ernstig eenzaam zijn en daar tegenover hem ook geen geheim van maken. Maar dat is nog wat anders dan de krant erover te woord staan, blijkt. “Ze vinden het te confronterend.”

De 79-jarige Rieka Quadflieg (zie video )durft het wel aan. Haar man Frans is overleden, haar zoon Jos woont en werkt in Breda. Ze zou hem zo graag wat vaker zien, maar snapt het wel. Hij heeft zijn eigen leven en eigen gezin.”Vroeger toen Frans nog leefde, gingen we regelmatig naar Breda. We hadden er zelfs een eigen kamer. Heel fijn. Maar nu gaat dat niet meer.” Rieka is niet meer zo mobiel.

De eenzaamheid overvalt haar met vlagen. Dan weer eens vermaakt ze zich eigenlijk prima: “Ik brei, ik lees en ik kijk televisie.” Maar er zijn ook lastige momenten. “Het is hier niet allemaal zonneschijn”, zegt Rieka. “Die verhalen van mensen die nooit bezoek krijgen, die verlaten of vergeten zijn door hun eigen familie. Vreselijk. Ik hoop maar dat mij dat nooit overkomt.”

Stiekem dromen
Anna Wobma wordt volgende maand 92 jaar. ”Ik zit hier vaak alleen op mijn kamer, maar vermaak me prima. Ik kijk televisie en puzzel graag.” Over bezoek heeft Anna niet te klagen, vindt ze. Haar oudste zoon komt elke dag even kijken. In het weekend komen de andere kinderen. “Het huis hier organiseert allerlei activiteiten, ik heb er niet altijd evenveel trek in, maar ze doen hun best.” Tot ze zich ineens laat ontvallen dat ze al twee jaar niet buiten is geweest. “Ja, een keer in de rolstoel een ritje over de Markt hier, maar écht buiten. Nee.” Ze wil er het personeel ook niet mee belasten, die hebben het al zo druk. “Als ik hier het raam openzet, heb ik ook frisse lucht.” Maar, stiekem droomt ze af en toe toch nog wel eens van een dagje weg of een avondje naar het theater.

Troost en inspiratie

Schrijven = vrijwillig in afzondering leven

Eenzaamheid is niet uitsluitend een diepgeworteld gevoel van verdriet. Maar ook een rijke inspiratiebron voor schrijvers, beamen de Limburgse auteurs Jacques Vriens, Govert Derix en Peter Lenssen. Wat is hun favoriete boek over eenzaamheid?

Govert Derix:

“Mijn favoriete boek over eenzaamheid is van Marnix Gijsen: Klaaglied om Agnes. Dat gaat over een jongen in een Belgische stad die worstelt met zijn puberteit en wordt geconfronteerd met de dood van een geliefde. Daar spreekt een grote eenzaamheid uit. Omdat hij met dat leed - het speelt tijdens de oorlog - nergens terecht kan. Het boek gaat ook over de eenzaamheid van het schrijverschap.” Schrijven ervaart Derix zelf als een dubbele vorm van eenzaamheid: “Een eenzaamheid die van binnenuit komt en waar je alleen onderuit komt door eraan toe te geven. Enerzijds wil je iets produceren, iets schrijven waarmee je een brug slaat naar de anderen. Maar om dat te kunnen doen, moet je eerst de confrontatie aan met jezelf. Jezelf afzonderen in eenzaamheid. Een boek schrijven is in gesprek zijn met jezelf. Daar moeten geen andere stemmen bij komen. Als ik echt aan een boek bezig ben, kan ik daar vrij neurotisch in zijn. Ik trek alle stekkers eruit, geen internet, geen telefoon, ben dan gewoon onbereikbaar.”

Peter Lenssen:

“Vorig jaar is mijn boek Bitterdagen verschenen. Dat gaat over eenzaamheid. Over een oudere man, Sjef Sonneschein, die terugkijkt op zijn leven. Hij constateert dat hij helemaal alleen over is gebleven. Iedereen die hij ooit lief had, is overleden en hij vraagt zich af: heb ik wel genoeg voor ze gedaan?” De nu 60-jarige Lenssen was in de vijftig toen hij dit boek schreef. “Ja, tijdens het schrijven heb ik ook teruggekeken op mijn eigen leven. Wat heb ik eigenlijk voor mensen betekend? Vaak zijn onze dagelijkse contacten zo vluchtig, ik ben er nu wel alerter op om wat verdieping aan te brengen in relaties. Iets betekenen voor de ander kan soms in hele kleine, voor jou wellicht gewone dingen zitten.” “Ik las in de krant over eenzaamheid onder 75-plussers, de minister die daar een actieplan voor heeft. En dacht aan mijn ouders, beiden hoogbejaard. Ze komen nog maar zelden hun huis uit. Ik wandel regelmatig bij ze binnen en ben als het ware hun benen, hun contact met de buitenwereld. Mijn komst vrolijkt ze op, al is het maar voor dat ene moment. Het zet me aan het denken: wil ik zo eindigen? Of wil ik mijn einde zelf kunnen regisseren?” Over schrijven: “Ja, dat is een eenzaam vak. Je doet het helemaal alleen, het is je eigen kunstwerk dat je in de wereld zet. Dat kan een zeer confronterend proces zijn.”



Je lot niet als een noodlot ervaren

Ad Lenglet (72), abt van de abdij Sint Benedictusberg in Mamelis, koos als tiener heel bewust voor het klooster. Een leven in afzondering. In rust en stilte.

Vlak voorbij Nijswiller staat de abdij Sint Benedictusberg, waar je ontsnapt aan de gejaagdheid van het alledaagse leven. Ruim een halve eeuw geleden ging de toen achttienjarige Ad Lenglet hier naar binnen, om vervolgens nooit meer weg te gaan. Sinds 21 jaar is hij er abt, de baas van het klooster.

“De abdij was indertijd, in 1965, nog in opbouw. Er hing een pioniersgeest. Het was een jonge groep. Een groep die enthousiast was, die samen op een mooie manier de liturgie vierde en een gemeenschap vormde. Dat trok mij aan. Ik was de tweede van zeven kinderen in een gezin waarin het geloof een vanzelfsprekende plaats innam. Ik herkende in het klooster eenzelfde soort gezin.”

U moest wel alles achterlaten…
“De intimiteit van ons gezin, mijn hobby’s. Ik speelde graag piano. Ik ben ook flink verliefd geweest. Ook haar moest ik achterlaten. Dat was moeilijk, vooral voor haar. Ik koos voor iets positiefs, terwijl zij alleen achterbleef. Veertien jaar later heb ik opnieuw contact gezocht. Dat contact is blijvend geworden. Ja, ze komt wel eens hier, samen met haar man.”

Bent u vaak eenzaam?
“Een monnik zoekt het op eenzaam te zijn, in de zin van: alleen, op zichzelf. Het woord eenzaamheid klinkt zo negatief, terwijl het een positieve keuze is. Juist door mijzelf alleen op een eenzame plek terug te trekken, door alle oppervlakkige impulsen en indrukken van buiten achter me te laten, kom ik in een wereld die veel breder is dan alleen wat er in het hier en nu op je afkomt.”

Je afzonderen en er toch zijn voor de medemens?
“Door je af te zonderen leer je dat elk mens uiteindelijk dezelfde verlangens en behoeften heeft. Dezelfde angst, hoop en vreugde. We verlangen allemaal naar geluk, een liefde waaraan we ons totaal kunnen overgeven en toevertrouwen. Dat is een heel ander verlangen dan zorgen voor je dagelijks brood, waarmee de meesten van ons toch vooral bezig zijn.”

Het woord eenzaamheid wordt vaak negatief geïnterpreteerd.
“Omdat er inderdaad veel negatieve eenzaamheid is. De mens is in onze samenleving van nu ontzettend eenzaam, denk ik. Terwijl de communicatiemiddelen zich opstapelen, staan we meer alleen dan ooit. Iedereen is bezig met zijn iPhone. De ander aankijken is er nauwelijks nog bij. Er wordt niet meer met elkaar gepraat.”

Kennelijk hebben we er geen behoefte meer aan?
“Juist wel, denk ik. Eenzaamheid is het confronterende bewijs dat het je alleen niet lukt. Kijk naar de stijgende suïcidecijfers. Zelfs onder kinderen. Mensen die niet meer uit die cocon konden breken waarin ze terecht waren gekomen. Op zichzelf teruggeworpen. Doordat anderen niet meer naar hen omkeken. Eenzaamheid doordat je je partner bent verloren, misbruikt, of niet belangrijk gevonden wordt. Het is vreselijk. Je buitengesloten voelen, is het ergste wat een mens kan overkomen. We vullen de leegte van het contactloze leven op met snelle prikkels. Vandaag is het Max die de race wint, morgen Fortuna dat kampioen wordt. Maar echte communicatie, gemeenschapszin, is ontzettend moeilijk geworden. Zelfs binnen veel huwelijken.”

Eén op de drie eindigt in een echtscheiding…
“We zijn zo individualistisch geworden dat het heel moeilijk is die stap naar de ander te zetten. Ook wij monniken hebben daar last van. Die atmosfeer van buiten waait ook over onze muren. Wij moeten ook oppassen dat we geen narcisten worden die alleen voor onszelf bezig zijn. Daarom vieren we samen de liturgie, eten en ontspannen we samen. Praten, scrabbelen, wandelen met elkaar of drinken samen een borreltje.”

Als je veel alleen bent, ga je je dan minder eenzaam voelen?
“Ik ben eraan gewend geraakt om veel alleen te zijn. Laatst had ik een vergadering in Maastricht. Ik was blij toen het was afgelopen, dat ik weer alleen was. Veel praten, veel mensen om me heen, daar ben ik psychologisch niet meer zo op ingesteld. Al kan de stilte ook wel eens drukkend zijn. Dat je behoefte hebt om met iemand te praten. Ik ben ook maar een mens. Vooral de eerste jaren hier heb ik het vaak lastig gehad. Met grote feesten, die we thuis altijd vierden met het hele gezin. Sinterklaasavond bijvoorbeeld. Dan was er niets hier en voelde ik me heel eenzaam.”

Want even lekker buizen is er niet bij…
“Toen niet, nu wel. We hebben internet hier, maar het is niet de bedoeling om de hele avond te gaan zitten surfen. We kijken regelmatig samen films. Niet alleen religieuze, ook detectives.”

Wat is voor u het verschil tussen eenzaamheid en alleen zijn?
“Eenzaamheid is iets negatiefs, alleen zijn is iets positiefs. Eenzaamheid overkomt je, is passief. Alleen zijn is een actieve keuze. Eenzaamheid is leegte, kaal en verdrietig; alleen zijn is volheid. Eenzaamheid is op jezelf teruggeworpen zijn, alleen zijn is voor mij het binnentreden in die grotere ruimte. Dichter bij God. Neem Wilhelmina: zij was altijd omringd door mensen, maar toch eenzaam. Ik voel als abt hetzelfde. Je bent eenzamer dan die andere broeders. Ik moet besluiten nemen, maar twijfel natuurlijk ook wel eens. Daarom overleg ik regelmatig met de hele gemeenschap hier.”

Intussen raast buiten het leven door
“Toen ik 53 jaar geleden intrad, was het gat tussen ons en de maatschappij nog niet zo groot. Nu zijn het bijna twee voor elkaar vreemde werelden, met zulke andere waarden en maatstaven. Waar buiten ambitie en geld je aanzien en het levensritme bepalen, speelt dat hier binnen totaal niet. Ik las over Tom Dumoulin. Die man heeft enorm geleden onder de druk van de verwachtingen, de druk van altijd moeten presteren is uiteindelijk een funeste. Dat houdt niemand lang vol. Ik heb overigens wel het idee dat hij er al is uitgekomen, door de verwachtingen van zich af te schudden en te zeggen: ik ben ik, ik kan alleen maar doen wat ik kan. Dat is ook wat Benedictus, volgens wiens regels wij hier leven, zegt: je moet een mens niet overvragen.”

Is met de ontkerkelijking ook de eenzaamheid in het land gekomen?
“Ja, ik denk wel dat mensen daardoor meer verloren zijn gaan lopen. Vroeger gaf de kerk toch houvast. Door de zondagse mis, maar ook alle katholieke verenigingen: je kende elkaar. De zuil gaf een gevoel van saamhorigheid. Schutterijen, harmonieën en voetbalclubs vinden nog moeilijk nieuwe, jonge leden. En het blijkt niet makkelijk om nieuwe gemeenschappen te vormen.”

Zijn gelovige mensen minder eenzaam?
“Zeker, al wil dat niet zeggen dat gelovige mensen niet ook heel erg eenzaam kunnen zijn en depressief raken. En ook gelovige mensen kunnen een eind aan hun leven maken als ze het niet meer zien zitten. Maar gelovige mensen hebben denk ik wel een houvast om een periode van eenzaamheid te overleven. Dat er zoveel slechte eenzaamheid is in deze tijd grijpt me aan. Ik lijd met die mensen. Ik zou het graag met ze ombuigen tot een positief alleen zijn. Je omringen met mensen is niet de oplossing voor iedere eenzaamheid. Je kunt het ook oplossen door positieve inhoud te zoeken in wat je bent en doet. Je ogen openen voor de schoonheid van de schepping, de natuur. Of in literatuur en muziek de schoonheid van mensen opnieuw leren zien. Je lot anders zien dan louter een noodlot.”

Top-5 ‘eenzame muziek’

Weinig is zo persoonlijk als je smaak en liefde voor muziek, blijkt. Een oproep welke nummers troost bieden als iemand zich eenzaam voelt leverde een grote variatie aan antwoorden op. Hieruit stelden we de volgende top-5 samen, met een korte motivatie waarom dat betreffende nummer wordt beluisterd.



“Dit nummer helpt me weer een beetje verder en laat zien dat iedereen wel eens eenzaam en alleen is.”



“Het gaat erover dat je er, met vallen en opstaan, wel komt in het leven. Het leert me positiever te denken.”



“Dit nummer kies ik puur op gevoel. Het zegt alles.”



“Heerlijk melancholisch. Brengt me terug naar mijn eerste verliefdheden, toen alles nog onschuldig was.”



“Als een soort ode. Omdat deze zanger veel te vroeg is overleden.”


Een opkikkertje tegen de eenzaamheid

Elke maand gaan Tristan Canisius (20) en Desiree van den Eertwegh (28) uit Brunssum op pad met een auto vol bloemen. Een opkikkertje voor eenzame ouderen, om hun dag wat op te fleuren.

Tristan: "Ik doe vaak samen met mijn oma boodschappen en kook regelmatig voor haar. Ik zag hoezeer ze daar van geniet. Zo kwam ik op het idee ook andere eenzame ouderen op te vrolijken met een bloemetje.” Een gebaar van: er zijn mensen die aan je denken. Hij plaatste een oproep op Facebook en kwam in contact met Desiree. Samen begonnen ze de stichting Bloemenhart Brunssum. Inmiddels heeft de stichting twaalf vrijwilligers die boeketten rondbrengen, die zijn gesponsord door lokale ondernemers en particulieren.

Vader Canisius is maar wat trots op zijn zoon. “Dit verwacht je niet van een jongen van 20, zoveel empathie en sociale betrokkenheid”, vat hij de reactie samen van mensen die de bloemen krijgen aangeboden. Desiree: “De bloemen worden besteld via onze website. Door vrienden, bekenden, kinderen of kleinkinderen. We zitten nu al met reserveringen vol tot juni.” In de video is te zien hoe blij de ouderen zijn met dit gebaar. Zo’n opkikkertje blijkt een schot in de roos.





Hulp en oplossingen?

Eén tegen eenzaamheid

Het kabinet bindt de strijd aan met de groeiende eenzaamheid in Nederland. Minister Hugo de Jonge (Volksgezondheid, CDA) omschrijft dit probleem als “een van de grootste sociale vraagstukken in deze tijd”.

Onlangs kwam hij naar Limburg om het nationale actieplan ‘Eén tegen eenzaamheid’ te presenteren. De hoofdpunten uit dit kabinetsplan:

• Een oproep aan alle 380 gemeenten om lokaal de krachten met bestaande organisaties te bundelen in de aanpak van eenzaamheid.

• Jaarlijks stelt het kabinet 8 miljoen euro beschikbaar voor praktische ondersteuning.

• In elke gemeente een meldpunt eenzaamheid. Bij zo’n loket kunnen niet alleen zorgaanbieders aankloppen als ze gevallen van eenzaamheid signaleren, maar bijvoorbeeld ook kapsters en taxichauffeurs.

• Ook wordt een beroep gedaan op alle Nederlanders om meer burenhulp te verlenen. Net als het vorige actiepunt past dit binnen de uitgangspunten van de participatiemaatschappij.

• De extra miljarden die het kabinet de komende jaren gaat investeren in de verpleeghuiszorg kunnen wat De Jonge betreft ook deels worden besteed aan projecten tegen eenzaamheid. Die keus is echter aan de gemeenten zelf; het kabinet kan hen dat niet verplichten.

• Pleidooi dat alle gemeenten elk jaar op huisbezoek gaan bij hun 75-plussers.

Een pil tegen eenzaamheid. Goed idee?

Eenzaamheid is een gevoel. Gevoelens worden geboren in onze hersenen. Maar wat er precies gebeurt in het hoofd van eenzame mensen, is nog een groot mysterie.

Beetje bij beetje ontdekken we er meer over. Zo berichtten neurowetenschappers van het Massachusetts Institute of Technology vorig jaar dat ze, in een studie met muizen, het precieze gebied hadden weten te lokaliseren waar ons gevoel van eenzaamheid ontstaat. Het gaat om de zogeheten dorsale raphe nucleus, afgekort de DRN. In de proef bleek dat deze hersenzone onder normale omstandigheden, als muizen in een groep bij elkaar leven, weinig actief is. Nadat ze de muizen 24 uur alleen hadden gezet en vervolgens weer groepeerden zagen de onderzoekers de activiteit in de DRN van de dieren sterk omhoog schieten. “Het is nog allemaal uiterst voorbarig”, waarschuwt eenzaamheidsonderzoeker Eric Schoenmakers, “maar de aanname is dat evenals muizen, ook eenzame mensen een hormoon, een stofje of iets niet aanmaken in hun brein dat niet-eenzame mensen wel produceren. Daarop volgt het idee dat je dat proces dus zou kunnen beïnvloeden door het toedienen van dat hormoon of die stof. Bijvoorbeeld in de vorm van een pil.”

Waarmee de vraag zich opdringt of zo’n eenzaamheidspil ethisch gezien wenselijk is. Bij een oproep op de website van De Limburger is het aantal voor- en tegenstanders fifty fifty. Hiernaast enkele reacties:

• “Eenzaamheid is een gevoel en dus niet te kanaliseren. Maar een pil? Beter is het bijvoorbeeld de eenzaamheid te doorbreken door lotgenoten samen te laten eten.”

• “Misschien als tijdelijke oplossing. Op langere termijn moet de eenzame vooral gaan deelnemen aan activiteiten.”

• “Als allerláátste noodmiddel. Maar eerst moet de maatschappij er alles aan doen mensen uit hun isolatie te krijgen.”

• “Wanneer inderdaad geen stofje in de hersenen wordt aangemaakt bij eenzame mensen zou een eenzaamheidspil veel verlichting kunnen brengen en mensen een vrolijker leven kunnen geven.”

• “Geen goed idee. Probeer bij eenzame mensen het actief deelnemen aan groepsactiviteiten te bevorderen. Bij vrijwilligerswerk met ouderen blijkt dat dit de eenzaamheid terugdringt.”

• “Nee, we moeten accepteren dat bepaalde dingen bij het leven horen en dat ons leven eindig is. Een pil zal, net als een robot, het gevoel van alleen en eenzaam zijn niet opheffen.”

Hulporganisaties

Tijdens zijn maand durend onderzoek naar eenzaamheid is verslaggever Serge Sekhuis van
De Limburger met diverse organisaties voor hulp en sociale activiteiten in contact gekomen.
Hier een aantal websites op een rijtje:

www.psynip.nl

www.iso.nl

www.plinthos.nl

www.eenzaam.nl

www.sensoor.nl

www.metjehart.nl/gemeente/weert

www.bloemenhartbrunssum.nl

www.click4friends.nl